Często w praktyce spotykamy się z sytuacjami, w których przedsiębiorcy mają uzasadnione podejrzenie działania na szkodę ich spółki przez firmy konkurencyjne lub nielojalnych wspólników. Zarządy stają wówczas przed problemem udowodnienia takich praktyk.
Truizmem jest stwierdzenie, iż wynik każdego postępowania sądowego, czy to karnego, czy to cywilnego, jest bezpośrednio zależny od dowodów, którymi strony dysponują w sprawie. Niemniej określenie, co może stanowić w sprawie dowód i w jaki sposób go legalnie pozyskać, nie zawsze jest już takie oczywiste.
Co do zasady: Dowodem może być wszystko
Co do zasady dowodem może być wszystko, co zmierza do ustalenia okoliczności (faktów) mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Celowo użyty zwrot „co do zasady” oznacza, iż powyższa reguła oczywiście doznaje wyjątków.
Zakazy dowodowe w postępowaniu karnym
Na gruncie kodeksu postępowania karnego ograniczenia dowodowe, zwane zakazami dowodowymi, dotyczą między innymi dowodów uzyskanych nielegalnie. Doktryna prawa i praktyka sądów wskazuje jednak na to, że:
- Dowód pozyskany nielegalnie nie może stanowić podstawy orzekania.
- Nie ma natomiast przeszkód, aby sąd posłużył się dowodem ujawnionym dzięki dowodowi zakazanemu (tzw. owoce zatrutego drzewa w polskim procesie).
Wskazując na konkretne przykłady: dowodem nielegalnym będzie np. dowód z nagrania rozmowy osób trzecich na skutek zainstalowania podsłuchu. Przyjęcie takiego nagrania w poczet materiału dowodowego nie jest możliwe, gdyż utrwalanie rozmów przez osoby nieuprawnione stanowi przestępstwo. Jednak jeśli w podsłuchanej rozmowie zostaną ujawnione inne dowody (np. fakt zawarcia umowy), możliwy byłby wniosek o przeprowadzenie dowodu z tejże umowy.
Nagrywanie rozmowy bez wiedzy rozmówcy
Interesującym zagadnieniem jest możliwość przeprowadzenia dowodu z utrwalonej na taśmie rozmowy przez jednego z jej uczestników, ale bez zgody i wiedzy drugiego. Pojęcie legalności należy tu ocenić w dwóch aspektach:
- Kryterium prawne: Nagranie nie stanowi przestępstwa z art. 267 k.k., gdyż utrwala informacje, do których otrzymania rozmówca jest uprawniony.
- Zasady współżycia społecznego: Tutaj konieczne jest przeprowadzenie analizy w każdym przypadku indywidualnie.
Kontrola korespondencji mailowej pracownika
Ważną kwestią jest możliwość wykorzystania przez pracodawcę treści korespondencji mailowej pochodzącej ze służbowego programu pocztowego pracownika.
- Nie stanowi przestępstwa zapoznanie się z pocztą mailową gromadzoną na serwerze (chyba że następuje przełamanie kodu szyfrującego).
- Mimo krytycznych głosów (np. Rzecznika Praw Obywatelskich), na dzień dzisiejszy nie ma przeszkód w dopuszczeniu takiego dowodu w procesie.
Dowody nielegalne w postępowaniu cywilnym
Inaczej przedstawia się kwestia dowodów nielegalnych w postępowaniu cywilnym. Prawo do prywatności oraz tajemnica komunikowania się wywierają tu silniejsze ograniczenia. Za niedopuszczalne uznaje się dowody:
- Naruszające wolność myśli, słowa, intymność i wolność osobistą.
- Uzyskane na skutek podstępu lub obietnicy naruszającej prawo.
Dla porównania, w procedurze karnej Sąd Najwyższy de facto uznał za prawidłowe dopuszczenie dowodu z nagrania dokonanego za pomocą podsłuchu przez osoby nieuprawnione, ale jedynie w sytuacjach uzasadnionych usprawiedliwionym interesem prywatnym. Interes ten powinien być na tyle doniosły, aby móc poświęcić w jego imię tajemnicę komunikowania się.
Podsumowanie
Doniosłości postępowania dowodowego nie sposób przecenić. Z uwagi na złożoność tematyki dowodów i zakazów dowodowych, niniejszy tekst stanowi jedynie zasygnalizowanie problemów, z którymi coraz częściej będziemy się spotykali w dzisiejszej rzeczywistości.
